Luật Giáo dục đại học (sửa đổi): Tạo hành lang pháp lý cho những đột phá trong đổi mới sáng tạo và tự chủ đại học

Ngày 10/12, tại Kỳ họp thứ 10 Quốc hội khoá XV, Quốc hội đã thông qua Luật Giáo dục đại học (sửa đổi) – có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01/01/2026 với nhiều điểm mới quan trọng nhằm hướng tới phát triển hệ thống giáo dục đại học hiện đại, chất lượng, linh hoạt, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh, hội nhập quốc tế và phát triển bền vững đất nước trong bối cảnh hiện nay. So với Luật Giáo dục đại học năm 2019, Luật Giáo dục đại học năm 2025 đã có những sửa đổi quan trọng như sau:

Thứ nhất, tự chủ gắn với cơ chế tự chịu trách nhiệm và trách nhiệm giải trình: So với quy định trước đây, Luật Giáo dục đại học (sửa đổi) đã mở rộng hơn khung khái niệm về quyền tự chủ, tập trung vào chủ động trong các lĩnh vực cụ thể hơn như đào tạo, nghiên cứu khoa học, hợp tác quốc tế, nhưng không đề cập đến yếu tố xác minh mục tiêu, tài sản hay năng lực của cơ sở giáo dục đại học.

Ngoài ra, quyền tự chủ của các cơ sở giáo dục đại học không chỉ khẳng định quyền chủ động trong các hoạt động chuyên môn mà còn gắn chặt với trách nhiệm giải trình, đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả trong quản lý và tổ chức giáo dục đại học. Cụ thể, về học thuật và tổ chức, các trường được tự chủ xác định chỉ tiêu, lựa chọn phương thức tuyển sinh, tổ chức đào tạo, liên kết đào tạo và cấp văn bằng khi đáp ứng điều kiện bảo đảm chất lượng. Không chỉ vậy, các trường đại học còn được chủ động tổ chức hoạt động nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo, cũng như khai thác hợp pháp tài sản, tài nguyên, sở hữu trí tuệ và hợp tác quốc tế.

Thứ hai, thiết lập hệ thống giáo dục đại học thống nhất, quản trị đại học tiên tiến, gia tăng sức mạnh nội sinh; kết thúc hoạt động của Hội đồng trường tại các cơ sở giáo dục đại học công lập, tăng cường vai trò lãnh đạo của tổ chức Đảng trong cơ sở giáo dục đại học.

Thứ ba, đẩy mạnh chuyển đổi số trong giáo dục đại học, Luật cũng nhấn mạnh việc đổi mới hoạt động giáo dục đại học, ứng dụng các mô hình giáo dục số, công nghệ giáo dục hiện đại; thúc đẩy học tập suốt đời; kiểm soát và gia tăng chất lượng đào tạo; hiện đại hóa chương trình, học liệu, công nghệ giáo dục đại học; thu hẹp nhanh khoảng cách với thị trường lao động, lấy các chuẩn làm thước đo, công cụ điều tiết và kiểm soát đầu ra. Việc kiểm soát chặt chẽ các nhóm ngành đào tạo giáo viên, sức khỏe, pháp luật cũng được đặt ra.

Cơ sở giáo dục đại học được xác định là trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia, thúc đẩy liên kết chặt chẽ giữa nhà trường, doanh nghiệp và địa phương trong đào tạo, nghiên cứu và chuyển giao tri thức.

Thứ tư, đa dạng hóa phương thức đào tạo: Trước đây, Luật Giáo dục đại học 2019 chủ yếu quy định khung về giáo dục đại học: các trình độ đào tạo (đại học, thạc sĩ, tiến sĩ), các hình thúc đào tạo để cấp văn bằng (chính quy, vừa làm vừa học, đào tạo từ xa) và nguyên tắc liên thông giữa các hình thức, đáp ứng nhu cầu học tập suốt đời. Tuy nhiên, Luật Giáo dục đại học 2025 đã mở rộng và đổi mới cách thức tổ chức đào tạo, nhấn mạnh tổ chức linh hoạt với các phương thức trực tiếp, từ xa, kết hợp và lần đầu ghi nhận mô hình giáo dục đại học số trên nền tảng công nghệ, kết nối tài nguyên mở, không giới hạn không gian, thời gian. Ngoài ra, cũng hoàn thiện quy định về văn bằng, chứng chỉ, công nhận và chuyển dổi kết quả học tập giữa các trình độ, gắn với yêu cầu quản lý và bảo đảm chất lượng cho mọi hình thức, phương thức đào tạo. 

Thứ năm, mở hành lang, cơ chế chính sách thu hút đội ngũ cán bộ, giảng viên giỏi; đào tạo, bồi dưỡng, hỗ trợ giảng viên nâng cao trình độ chuyên môn, năng lực số, ngoại ngữ; chính sách hỗ trợ sinh viên từ đại học đến sau đại học; tạo cơ chế chính sách đột phá huy động mọi nguồn lực, khơi dậy tiềm năng, kiến tạo môi trường sáng tạo, sân chơi cạnh tranh bình đẳng cho các bên liên quan tham gia hoạt động giáo dục đại học.

Ngoài ra, Luật Giáo dục đại học 2025 chính thức bỏ chức danh trợ giảng trong hệ thống chức danh giảng viên, theo đó quy định giảng viên đại học bao gồm giảng viên cơ hữu, giảng viên đồng cơ hữu, giảng viên hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu và giảng viên thỉnh giảng. 

Thứ sáu, về tài chính và nhân sự, Luật cũng cho phép các cơ sở giáo dục đại học được tự chủ trong thu, chi, phân phối kết quả tài chính, quản lý tài sản, đầu tư phát triển và huy động nguồn lực hợp pháp trong và ngoài nước (trừ các cơ sở thuộc Bộ Quốc phòng và Bộ Công an). Đồng thời, các cơ sở này được quyền xác định số lượng người làm việc, tuyển dụng nhà khoa học uy tín trong và ngoài nước. Tuy nhiên, Luật quy định rõ rằng quyền tự chủ tài chính và nhân sự này phải gắn liền với nghĩa vụ công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình, đảm bảo phù hợp với cơ chế tự chủ của đơn vị sự nghiệp công lập.

Các quy định mới này nhằm khắc phục tình trạng tự chủ "chưa thực chất" của luật hiện hành. Mục tiêu là thiết lập đầy đủ tự chủ học thuật, tổ chức bộ máy, nhân sự và tài chính, đồng thời xác lập trách nhiệm giải trình là nghĩa vụ pháp lý bắt buộc. Để củng cố hệ thống, Luật cũng bổ sung cơ chế kiểm soát quyền lực, tăng cường liêm chính học thuật, minh bạch tài chính và chất lượng hoạt động của các cơ sở giáo dục đại học./.

Phòng Pháp chế và Kiểm tra nội bộ